Namhlanje silapha njengoMnyango WezoHulumeni baseKhaya nezindaba zomDabu ukuzokwelekelela nokuxhasa iSilo Samabandla ekugcineni lokho okungumsebenzi waso, okungukugcotshwa kwamakhosi ngokwesiko nangokuhlonishwa ngumthetho.
Silo Esikhulu, uhlaka lwemithetho oselukhona luyakucacisa ngokusobala ukuthi ukugcotswa ngokusemthethweni kwamakhosi asendlunkulu kungenziwa kuphela ngokuhambisana nenkambiso yesiko. Loluhlaka lomthetho esesilukhiphile esifundazweni luyacacisa ukuthi yiSilo Samabandla kuphela esinamandla okugcoba amakhosi, kungenjalo uNgqongqoshe angawenza kuphela lomsebenzi ngokugunyazwa yiSilo, uma singeke sakwazi ukuba sibe khona sona uqobo lwaso.
Inkosi u-Hlongwane yinkosi yesithupha ukuba igcotshwe ngokusemthethweni esikhathini esifushane nje, selokhu loHulumeni osukhona lapha esiFundazweni sethu uqalise umkhankaso wokubuyisela isthunzi sobukhosi endaweni yaso efaneleyo.
Lomhlabathi, isivinini esihamba ngaso sikhombisa ukuzibophezela kwethu ekutheni ubukhosi budlale indawo yabo ebalulekile njengegxeye yobuholi ngaphansi kombuso wentando yeningi.
Ababusi bangezikhathi zengcindezelo lo msebenzi osemqoka kangaka emlandweni, wokugcoba amakhosi bawugidlabeza iziphathimandla ezazingabaphathi. Ngesikhathi sobandlululo, lo msebenzi omqoka kangaka wokubeka amakhosi wanikezwa izimantshi kanye nezinye izikhulu zikahulumeni.
Weziphathimandla Ezimnyama ka-1951 wawakhelwe ukuqinisekisa ukuthi ubuholi bomdabu buba yithuluzi nje lokusetshenziswa ngabacindezeli. Isibopho samaKhosi sokuba abike eNgonyameni, yisiko elidala neliyisisekelo sobukhosi.
UHulumeni esinaye manje esifundazweni, useqalise uhlelo lwemithetho okuhloswe ngayo ukuba kubuyiselwe isithunzi kanye nesidima sesakhiwo sobuholi bomdabu ukuze sihambisane nezidingo zentando yeningi njengoba kulawula uMthethosisekelo.
Njengohulumeni siyawazi umonakalo owadalwa yimithetho yangesikhathi esedlule esakhiweni sobuHoli bomDabu. Siyaqonda, Hlanga Lomhlabathi ukuthi wazithola usushaywa indiva emicimbini yokugcotshwa kwamakhosi kanye nakweminye eyayenziwa ngamakhosi ohlanga kodwa, eyayisiyenziwa izikhulu zikahulumeni.
Kodwa namhlanje sinikeza isiqinisekiso Hlanga Lwezwe, ukuthi ukugcotshwa kwamakhosi angeke nanini kusaphinde kusetshenziswe njengokuklomelisa noma ukuphoqelela ukweseka amaqembu ezombusazwe. Ubukhosi buyisakhiwo esihlonishwayo kuMthethwenisisekelo wethu. Kungalesisizathu esenze ukuthi uHulumeni ahlongoze izinhlaka zomthetho zokusebenzisana (IGR) ezifanele ukugqugquzela amaxhama aqinile okusebenzisana phakathi kwamakhosi kanye neminye imikhakha yokuphatha kaHulumeni. Ngikhuluma nje uHulumeni wesiFundazwe sethu saKwaZulu-Natali useqalise ucwaningo lokubheka ukusebenza kwezinhlaka zikaHulumeni wesiFundazwe, ezomdabu kanye nezoHulumeni basekhaya.
Ngifisa ukukhumbuza wonke umuntu okhona lapha namuhla ukuthi amaKhosi kanye nathi sonke sasikhishwe inyumbazane yimithetho yoHulumeni bangaphambili ekubambeni iqhaza ezinhlakeni zokuphatha zikaHulumeni. Kodwa ukusukela manje lokhu kukhishelwa ngaphandle sekuyinto esiwumlando. Sekumele manje sisebenze kanzima ukuze siqinisekise " ukubuya" kwesithunzi sesakhiwo sobuKhosi njengengxenye ebalulekile yolawulo.
Kodwa-ke kuyishwa ukuthi abanye bethu sebajwayela ukusebenzisa ubuholi bomdabu ngezinhloso zezombusazwe kanye nokuzihlomulela nje bodwana.
Esikhathini esedlule osombusazwe kanye nabaphathi bakhuphula amanye amaKhosi aba ngaphezu kwamanye. Lo Hulumeni okhona uyokwamukela kuphela ukukhushulwa okuhambisana nenkambiso yesiko futhi okuvunywe yiSilo.
Ngasekupheleni konyaka odlule, ngahambela umhlangano wokwakha amasu okusebenza woMnyango wami. Enye yezinhlosongqangi zethu esavumelana ngazo kwaba ngukuthi sizosebenzela ukwakha kabusha ukuthembela kwemiphakathi yalesi sifundazwe ohlelweni lolawulo loHulumeni basekhaya
Mangikusho ukuthi le njongo ifaka phakathi ukuhlelwa kabusha kwesikhungo sobukhosi sibe ngesisebenza ngaphandle kokusoleka . Kungenxa yalokhu kanye nezinye izizathu, ezenza ukuba ngikhulume ngezinto ezahlukene eziqondene nolawulo oluhle okufaka phakathi ukuhlelwa kabusha kwezintela ezikhokhwa ezindaweni zamakhosi.
Ngakho-ke Hlanga Lwezwe, Ngilapha namuhla ukuze futhi ngiqinisekise iSilo ukuthi ukuhlonishwa kwamaKhosi nguHulumeni ophethe esiFundazweni, kuyinkambiso enhle nelandelwa umhlaba wonke. Lokhu kuhlonishwa ngamazinga ehlukene kanye nokufakwa kwezinhlelo ezahlukene okumele zilandelwe ekuqinisekiseni lesi sithunzi, akumele kusetshenziswe ukulinganisa izikhundla zabaholi bomdabu nezikhundla ezahlukene zikaHulumeni. Izikhundla zomdabu ngaphansi kwesakhiwo sobukhosi ziyingxenye yalowo mphakathi ongaphansi kwenkosi.
Ngaphezu kokusiza imiphakathi esezindaweni zamakhosi kanye nabaholi bomdabu ukuthola ukuhlonishwa ngokuhambisana nemithetho ekhona, uMnyango wami umatasa wakha kabusha izikhungo zokuphatha zomdabu. Lokhu kuhlanganisa ukuguqula izindawo zokesebenzela zamakhosi ebezaziwa "njengezinkantolo zamakhosi" zibe yizakhiwo zokuphatha ezenza imisebenzi eyehlukene, nokwenza ngaleyo ndlela zikwazi ukusungula amaxhama okusebenzisana neminye imikhakha kaHulumeni.
Ngithanda ukukhuthaza abaholi bethu bomdabu ngezakhiwo zabo ukuba basebenzise amathuba achazwe ohlakeni lukazwelonke lwemithetho ephathelene nokubusa ngokomDabu ,(oluqinisekiswe nguMthethosivivinyo waKwaZulu-Natali). Elinye lala mathuba ukufinyelela ezivumelwaneni zokusebenzisana neminyango kaHulumeni ukuze kwenziwe imisebenzi ethile lapho khona isakhiwo nesakhiwo sobuHoli bomDabu sinengqalasizinda yokwenza njalo.
Ukwenza isibonelo nje mhlawumbe isakhiwo sokuphatha senkosi singabuye sisize umphakathi ngamafomu okuthola imisebenzi, ukuqeqesha abantu ebuchephesheni besimanje bamakhompuyutha.
AmaKhosi ayingxenye kaHulumeni okhona yokubusa. Ngalokho kumele sisebenze kanzima ukulungelanisa izakhiwo zawo nezinhlaka zikahulumeni ezisunguliwe. Kumele ngikugcizelele namuhla ukuthi lokhu kulungelaniswa kwenzelwe izinhloso zokusebenza kuphela. Kuwukulungelanisa okuhloswe ngakho ukwenza ngcono ukulethwa kwezidingo kanye nentuthuko. Ubudlelwane bokusebenzisana phakathi kwenkosi kanye neMeya akusho ukulingana ngezikhundla.
Kungaba wubuwula ukukhipha inkosi ezindabeni zendawo ngenxa nje yokuthi ngokucabanga kwethu, kumele ikhulume nomlingani wayo oseKapa noma ePitoli.
Kungenzeka sibe nalowo mqondo esisuka nawo esikhathini sakudala. Kodwa-ke siyakugcizelela namuhla ukuthi amaxhama ethu okuxhumana, siyizinhlaka zikahulumeni ezahlukene, agxile kakhulu ekusebenzeni ngenhloso yokuba kulethwe ngokushesha intuthuko ezizweni zamakhosi.. Wonke amakhosi ayazi ukuthi kusilele emuva kangakanani ukulethwa kwezidingo ezindaweni zawo futhi sidinga ukuba asebenzisane nathi njengoHulumeni ekulethweni ngokushesha kwalezidingo.
Nkosi u-Hlongwane nesiZwe, njengesiFundazwe saKwaZulu-Natali siyayijabulela inqubekela phambili esiyenzayo ekubuyiseleni isithunzi sesakhiwo sobuHoli bomDabu, ukuguqulwa kanye nokulungelaniswa kwaso nezinye izinhlaka zolawulo ikakhulukazi, ezingeni loHulumeni baseKhaya.
Mangithathe leli thuba ukuqwashisa wonke umuntu okhona lapha namuhla ngamaphuzu amqoka ayingxenye yesiko ngokuqondene nokugcotshwa kwenkosi ngokusemthethweni.
Kunomthetho ongakaphasiswa esifundazweni onikeza iminingwane ethe xaxa ngalokhu.
Namuhla kwanele nje, ukuba ngikuphawule ukuthi umndeni wenkosi ubambe iqhaza elibaluleke kakhulu ezinqumeni eziholele ekugcotshweni kwenkosi u-Hlongwane namuhla Namhlanje sisemkhakheni wosiko obalulekile okungukugcotshwa ngokusemthethweni kwenkosi yiSilo Samabandla.
Siyazi Silo Esikhulu ukuthi inkosi u - Hlongwane isephezu kwamalungiselelo okuthi iyokwenza umsebenzi wosiko obalulekile wokuyothela amanzi kuBayede. Eqinisweni lomcimbi kufanele wenzeke ngaphambi komcimbi wokugcotshwa kweNkosi, kodwa ngokuvunyelwa yiNgonyama, siyaqhubekile nalomcimbi ngoba iNkosi u-Hlongwane iyenzile imizamo yokugcina lolusiko kanti futhi izibophezele ekulugcineni ngemuva kwalomcimbi. Siyayibonga inkosi noMndeni ngokuzibophezela ukuhlonipha lolusiko lwethu olubalulekile kangaka.
Siyazi ukuthi loluwusiko obelungasanakiwe phambilini kodwa manje sesilubuyisile, ngithanda ukunxusa wonke amakhosi asazogcotshwa ukuba alulandele lolusiko lwethu olubalulekile kangaka ngoba phela amakhosi angamakhosi asendlukulu futhi wonke akhonza ngaphansi kweSilo Samabandla. Angazi ke ukuthi bangaki kithina abasawakhumbula lamasiko ethu abalulekekangaka. Kuningi imibuso yengcindezelo yangaphambili esilahlekisele ngakho kule minyaka eyedlule.
Ngishilo phambilini ukuthi sesithathe amagxathu amakhulu nabalulekile ekubuyiseni isithunzi samakhosi nobukhosi. Ngibalule izinyathelo zokwenziwa komthetho kanye nezinye esizithathile ukuqinisekisa ukuthi isakhiwo sobukhosi bomdabu kumele sinikezwe isikhundla esibufanele. Lo mzamo umbandakanya ukuthi ekugcineni, iqhaza lamakhosi ekuletheni intuthuko lihlonishwe.
Inkosi kanye noMkhandlu wayo, njengesisekelo sobuholi bomdabu, bayamenywa ngokuhambisana nohlaka lomthetho ukuzobonisana, kanye nokuzilungelanisa noguquko nokusebenzisana nezinhlaka zikahulumeni. NjengoHulumeni sikholelwa ekutheni intuthuko kanye nokulethwa kwezidingo kungasheshiswa kuphela ngemizamo ehlanganyelwe phakathi kwamakhosi kanye namakhansela akhethwe ngentando yeningi.
Hlongwane ekuthuthukisweni kwale ndawo kanye nesizwe sonke. Ukuguqulwa komkhandlu ngokubona kwethu, kuwukuqinisekiswa kwezinhlelo ebese zivele ziqalile.
Imithetho esalinde ukuphasiswa icacile ngokuhlanganiswa kwabantu abamele abaqokiwe kanye nalabo abakhethelwe ukuba basebenze eMikhandlwini Yomdabu. Lokhu kuqinisekisa ukuthi inkosi isengaqoka amalungu omkhandlu, nomphakathi uthole ithuba lokukhetha labo bantu obathembayo.
Ngiyajabula ukubona sekukhona abesimame abakweminye yale mikhandlu nokubona ukuthi le mfuneko yokuthi kumele bameleleke ngamaphasenti angu-30 ayizukuba yinkinga nakancane.
Ukuguqulwa kwemiKhandlu Yomdabu kungesinye sezinyathelo zokulungelanisa ubuKhosi bubonke kanye nalezo zinhlaka zikaHulumeni ezisebenzela ukuhlelela intuthuko (njengoba kuchazwe kuma-IDP) kanye nokulethwa kwezidingo. Ngithemba ukuthi ngoba silapha sonke siyakuqaphela ukuthi indawo yeNkosi, njengezinye, kusekuningi kakhulu okusafuneka kwenziwe mayelana nokulethwa kwezidingo zentuthuko. Omasipala kumele bakuhlole lokhu kusilela emuva ngentuthuko kwendawo yenkosi bese bebhekana ngqo nakho ngokubambisana nenkosi kanye nomkhandlu wayo ukuze kuhlangatshezwane nezikhathi ezingumnqamulajuqu wokulethwa kwentuthuko.
Njengoba sengilibalulile iqhaza elingabanjwa amakhosi ekuletheni intuthuko, kuzomele futhi siyithulele isigqoko indima amakhosi ayidlalile ezigamekweni zomlando nokwenze saba lapha esikhona namhlanje. Umlando usitshela ukuthi ekuvikeleni abantu bawo, amasiko kanye nomhlaba wawo, amaKhosi amaningi kufaka phakathi namaningi aqhamuka kula mathafa namagquma, athatha izikhali alwa nabacindezeli.
Emcimbini onjengalona asikwazi ukuzibamba ngokuthi singabheki emuva sikhumbula ubuqhawe babaholi abafana noBhambatha kaMancinza kanye namanye amaqhawe asala eNcome, okwathi noma sebenqotshiwe ngezikhali ezinamandla zabahlaseli, bakha isisekelo senkululeko nentando yeningi esiyigubha namuhla.
Ngalokho-ke ukugcotshwa ngokusemthethweni kwenkosi namuhla kusaqinisekisa ukuqhubeka kokhondolo lobuqhawe obebuhlale njalo buboniswa amaKhosi amaningi kulesi siFundazwe kanye nokuzinikela ekwenzeni ngcono izimpilo zabantu bakithi.
Mphathi wohlelo, uHulumeni wethu selokhu ubekhona uhlala njalo uwahlonipha amakhosi, hhayi nje ngoba engabagcini bamasiko nosikompilo lwethu, kodwa futhi ngoba eyingxenye ebalulekile yohlelo lwethu lwentando yeningi kanye nokusimama ngokomnotho. Ngalokho kuhlala njalo kuyinjongongqangi kaHulumeni wethu ukuqinisekisa ukuthi izakhiwo zobuholi bomdabu ziyaqiniswa.
UHulumeni waKwaZulu-Natali ukholelwa ekutheni isidingo sobukhona bamakhosi kanye nezikhungo ezikhethwe ngokwentando yeningi, ukuvikela, ukuthuthukisa kanye nokwenza ngcono izimpilo zabantu bakithi. Iqiniso ukuthi njengezwe kanye nesifundazwe sisekhathini soguquko ngokomnotho kanye nangokwenhlalo. Sesiphila manje kwiNingizimu Afrika lapho khona intando yeningi kanye nentuthuko sekuyizinto ezisemqoka kwinkambiso yethu.
Ungaba umholi womdabu, ikhansela noma iLungu lePhalamende, kodwa udlala indima ebalulekile ekufezekiseni injongo yethu yokunqoba ukungasebenzi kanye nobubha.
Ngaleso sizathu sihlaba ikhwelo silibhekisa kumaKhosi ukuthi aqhubeke nokuzinikela ngomdlandla nesibindi esifanayo naleso esakhonjiswa okhokho bethu ngesikhathi belwisana nababusi bobandlululo nengcindezelo, asebenzise amathuba achazwa emthethweni omusha.
ZeziFunda, njengoba kuchazwe emthethweni omusha. Ngaphezu kwalokho, kumele sibone ukushesha ekusungulweni kwamaxhama okusebenzisana phakathi komasipala kanye namakhosi. Asikwazi ukuhluleka ukuqedela okwaqalwa eminyakeni eminingi eyedlule. Kumele sizikhumbuze ukuthi sesidla izithelo zomzabalazo walabo abangasekho phakathi kwethu nabanikela ngezimpilo zabo ukuze sithole la malungelo aqinisekiwe umthethosisekelo namuhla.
Kuyona yonke imizamo yethu kumele sikhuthaze ubudlelwane obuhle phakathi kwabaHoli bomDabu, nayo yonke imikhakha kaHulumeni esiFundazweni sethu. Uma siphumelela ukulungelanisa izinjongongqangi zethu, siyophumelela ekubhekaneni nezinselelo zokulethwa kwezidingo ezibhekene nesiFundazwe sethu nesengizibalulile ngaphambilini.
Kulesi siFundazwe, sinengxenye enkulu yabantu abahlwempu ezindaweni ezingaphansi kwamakhosi. Ngeke sakwazi ukuvumela ukungaboni ngaso linye kanye nokwahluleka ezingeni lokusebenzisana kwezinhlaka ukuba kukhulise usizi lwabantu abahlwempu.
NjengoMnyango sinentshisekelo ekubhekaneni nezingqinamba zengqalasizinda amaKhosi ahlangabezana nazo ekwenzeni imisebenzi yawo yokuletha intuthuko.
Njengabo bonke abaholi bomphakathi, amaKhosi aphethe izikhundla zomphakathi.
Kumele ngazo zonke izikhathi akhombise ubuholi obuyisibonelo.
Kumele sihlale njalo siphokophelela ukugcina ubuqotho bobuholi bomdabu. Kumele silwe nesilingo sokwenza noma yini engalimaza isithunzi sobukhosi.
Mphathi Wohlelo, uma senza izinto ngendlela efanele, siyokuqinisa ukwethembela kwemiphakathi ohlelelweni lokuphatha lobuholi bomdabu kanye nasohlelweni loHulumeni baseKhaya jikelele. Kubalulekile futhi ukuthi ekuqinisekiseni ulawulo oluhle, kukhishwe ezombusazwe zamaqembu kwiqhaza nasemisebenzini yeNkosi kanye naseMkhandlwini Womdabu. Kuyoba ihlazo uma ubulungu eqenjini lezombusazwe kuba yibona obusetshenziswayo ukuze imiphakathi ifinyelele enkosini.
Ngifisa ukunxusa iNkosi u-Hlongwane, Ngwane Omkhulu, ukuba ubhekele izidingo zentuthuko zabantu bakho, ubaphathe ngokulinganayo futhi ubalalele bonke. Kumele ukhumbule ukuthi inkosi iyinkosi ngesizwe. Ngifisa futhi ukugqugquzela umphakathi wenkosi ukuba nawo uyeseke inkosi. Kumele ngazo zonke izikhathi nibe munye ekulweni namandla obubi angazama ukudala uqhekeko esizweni.
Egameni likaHulumeni wesiFundazwe saKwaZulu-Natali, uNdunankulu, uMhlonishwa u-S.J. Ndebele, sithanda ukujabulisana nesizwe saseMangwaneni kulolusuku oluyingqophamlando. Siyayihalalisela inkosi ngokugcotshwa kwayo, ikakhulukazi ubukhona bukaNomthebe wethu iNgonyama uqobo, nokunguyo ephethe wonke amakhosi esiFundazweni sakithi. Sikufisela unwele olude kanye nempumelelo, ikakhulukazi ekusebenzisaneni nezinhlaka ezahlukene zikaHulumeni ekuphokopheleleni ukuletha izidingo kanye nentuthuko kubantu beSilo. Ngithanda ukukhuthaza umphakathi ukuba ubambe iqhaza ngokugcwele emihlanganweni kanye nasezimbizweni okuhloswe ngazo ukudingida izindaba zentuthuko kanye nezinye ezithinta le ndawo.
Kuleli qophelo, ngicela ngokukhulu ukuzithoba ukuba siphakame njengoba sesifinyelele kuvuthwandaba, sesicela iSilo SamaBandla ukuba siphothule sisigcobele iNkosi yethu ngokosiko olusemthethweni.
